Opinie: Polarisatie helpt niemand vooruit

Seksueel grensoverschrijdend gedrag is geen eenduidig fenomeen. Ik gebruik die term bewust breed: van straatintimidatie en dronken “accidentjes” tot het verspreiden van naaktbeelden zonder toestemming, relationeel seksueel geweld, misbruik binnen machtsrelaties of families, online uitbuiting, en ja, ook de verkrachter in de bosjes. Dat zijn zeer verschillende realiteiten, met verschillende dynamieken, motieven en impact.

"De dader"

Ook aan daderszijde is die variatie groot. Er is een fundamenteel verschil tussen iemand met pedofiele gevoelens die actief hulp zoekt om geen feiten te plegen, en iemand die doelbewust kinderen misbruikt. Tussen iemand die vanuit ernstige psychische problemen ontspoort, iemand die nooit geleerd heeft waar grenzen liggen en denkt dat nafluiten een compliment is, en iemand die bewust manipuleert of geweld gebruikt. Die verschillen benoemen is geen relativering. Het is een voorwaarde voor effectieve preventie.

Toch zie ik in het publieke debat vaak één beeld van “de dader” en één beeld van “het slachtoffer”. Dat maakt het gesprek overzichtelijk, maar ook gevaarlijk simplistisch. Het creëert verwachtingen waar de realiteit zelden volledig in past.

"Het slachtoffer"

Iedere ervaring van grensoverschrijdend gedrag is ernstig en verdient erkenning. Tegelijk blijft het een sterk gendergekleurd probleem. Vrouwen zijn disproportioneel vaak slachtoffer, zeker in de context van straatintimidatie, het oorspronkelijke vertrekpunt van dit debat. Maar ook LGBTQIA+-personen (waaronder dus ook mannen) worden disproportioneel vaak slachtoffer. In publieke ruimtes vermoed ik zelfs dat zij minstens even vaak doelwit zijn als vrouwen. Dat verdient expliciete aandacht.

Daarnaast is het belangrijk te benoemen dat mannen evengoed slachtoffer worden van seksuele intimidatie en seksueel geweld, ook wanneer zij niet tot een minderheidsgroep behoren. Hun ervaringen verdwijnen vaak uit beeld omdat ze niet passen binnen het dominante narratief. Omgekeerd kunnen ook vrouwen daders zijn. Dat erkennen doet geen afbreuk aan de structurele genderdimensie van het probleem, maar maakt het debat eerlijker en inclusiever.

"Migratieprobleem"

Het debat wordt nog complexer wanneer ook migratie en culturele diversiteit ter sprake komen. Ook daar zie ik hoe snel het gesprek polariseert: ofwel wordt elke verwijzing naar culturele factoren als stigmatiserend weggezet, ofwel wordt seksueel geweld herleid tot een “migratieprobleem”. Beide benaderingen doen geen recht aan de werkelijkheid.

Seksueel grensoverschrijdend gedrag komt in alle lagen van de bevolking voor. Tegelijk kunnen normen rond gender, seksualiteit en publieke ruimte cultureel verschillen, en kunnen migratiecontexten (zoals ontworteling, trauma of gebrekkige integratie) een rol spelen in hoe gedrag vorm krijgt. Dat benoemen is geen veroordeling van een gemeenschap. Het is erkennen dat preventie ook cultureel sensitief moet zijn. Wie elke nuance hierover onmogelijk maakt, ondergraaft net de kans op gerichte oplossingen.

Gevolgen voor slachtoffers

Polarisatie heeft nog een ander effect dat minder zichtbaar is. In de lotgenotengroepen die ik begeleid, zie ik hoe ongeloof herstel bemoeilijkt. Mensen die niet geloofd werden toen ze hun verhaal brachten, of die uit angst voor ongeloof zwegen, dragen vaak het langst en het zwaarst de gevolgen.

Slachtoffers worstelen bovendien vaak zelf met twijfel. Ze voelen in hun lichaam dat er een grens werd overschreden, maar hun ervaring past niet altijd in het maatschappelijk “ideale” slachtofferbeeld. Wanneer het publieke debat sterk gepolariseerd is, wordt die innerlijke twijfel nog versterkt. Als je verhaal niet overeenkomt met het dominante narratief, wordt het moeilijker om jezelf te geloven, laat staan anderen te overtuigen.

Dat is waarom nuance geen luxe is, maar een noodzaak. Niet om feiten te minimaliseren, maar om ruimte te maken voor complexiteit, en daarmee voor herstel.

Gevolgen voor preventie

Een preventiegericht beleid moet die complexiteit ook vertalen naar concrete maatregelen. Vandaag bestaan er in België gespecialiseerde hulpverleners, behandelprogramma’s en anonieme hulplijnen waar mensen met zorgwekkende seksuele gedachten of gedrag op eigen initiatief terechtkunnen, nog vóór er strafbare feiten gepleegd worden. Er zijn therapeuten die werken rond grensoverschrijdend gedrag, centra die ondersteuning bieden bij problematische seksuele interesses, en initiatieven die expliciet inzetten op het voorkomen van feiten.

Het probleem is niet dat die hulp er niet is. Het probleem is dat bijna niemand weet dat ze bestaat.

Wie worstelt met risicovol gedrag of verontrustende gevoelens, ervaart vaak schaamte, angst en isolement. Als de enige boodschap die men in het publieke debat hoort er één is van veroordeling en uitsluiting, wordt de drempel om hulp te zoeken alleen maar groter. Nochtans kan vroegtijdige begeleiding het verschil maken tussen een zorgwekkende gedachte en een onherstelbare daad.

Bekendheid geven aan bestaande hulpverlening is geen vergoelijking van daders. Het is een investering in slachtoffers die er nog niet zijn.

Nood aan nuance

Strafrecht blijft noodzakelijk. Erkenning van slachtoffers blijft essentieel. Maar zonder zichtbare preventie, zonder cultureel sensitieve benadering en zonder ruimte voor een genuanceerd gesprek blijven we achter de feiten aanlopen.

We kunnen verontwaardigd blijven, of we kunnen proberen het probleem werkelijk kleiner te maken.

___

Martha Roos schrijft over kwetsbaarheid, macht, herstel en menselijke ambivalentie. In haar werk nodigt ze uit tot een genuanceerder beeld van complexe maatschappelijke thema’s, in het bijzonder rond seksueel grensoverschrijdend gedrag. Haar doel is niet om hét antwoord te formuleren, maar om het gesprek te verdiepen. Nuancering betekent voor haar geen relativering van geweld of vermindering van verantwoordelijkheid, wel een noodzakelijke voorwaarde voor preventie en voor het herstel van slachtoffers.